longread

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst

Kim werd uit huis geplaatst tijdens de pandemie. Haar verhaal over geweld thuis dat oplaaide tijdens de lockdown is het topje van de ijsberg volgens Fier, het behandelcentrum waar ze verblijft.

Haar tas stond al een tijdje klaar. Elke keer stopte ze er wat bij: haar lievelingstrui, paspoort, een fotootje van toen ze zeven was. Ze verstopte de tas steeds op een andere plek. Uiteindelijk in een kluisje op school; de plek waar ze de grootste kans heeft om ongezien te kunnen ontsnappen.

Op een donderdag in september stapt ze in de trein naar school. Het ontsnappingsplan verloopt precies zoals ze het heeft besproken met Simone van den Berg, de verpleegkundig specialist die ze heeft leren kennen via de digitale hulpverleningstool Chat met Fier.

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst 1

Na twee maanden intensief chatten en videobellen zette zij achter de schermen alles in gang om Kim naar een veilige plek te brengen. De gezinsvoogd, die een uithuisplaatsing aanvroeg bij de kinderrechter, wacht haar op bij school. Samen met twee medewerkers van jeugdbescherming. De politie is er voor haar veiligheid. Voor ze de auto instapt, levert ze haar laptop, telefoon en airpods in. Ze mag geen sporen achterlaten.

"Ze zien je niet, dat voelt veiliger. Als je in het echt met mij praat, klap ik dicht"
Kim

Minder mogelijkheden om te vluchten

Kim is een nonchalante puber van zeventien met lange donkere haren. Ze wil haar verhaal vertellen, mits haar naam wordt gefingeerd en dingen zoals haar woonplaats worden weggelaten. Een enkel detail is gewijzigd om herkenbaarheid te voorkomen. Sinds haar zus werd uitgehuwelijkt, staan Kim en de andere kinderen in het gezin onder toezicht van een gezinsvoogd. Ondanks het toezicht bleef haar vader gewelddadig.

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst 2

Dan is het maart en moet iedereen vanwege corona thuisblijven. Terwijl het geweld oplaait, heeft Kim steeds minder mogelijkheden om het huis te ontvluchten. Even op adem komen, is er niet bij. De school is dicht en de beperkingen die haar vader oplegt om naar buiten of naar vrienden te gaan, zijn nog strikter dan voorheen.

Haar ouders verbieden het om te praten over haar problemen. Ze voelt zich somber, soms wil ze dood. Als de gezinsvoogd informeert hoe het gaat, haalt ze haar schouders op: ‘Er ís niets.’ De gezinsvoogd raadt haar aan om te chatten met Fier. Hier doet Kim voor het eerst anoniem haar verhaal. ‘Dat is toch veel makkelijker? Ze zien je niet, dat voelt veiliger. Als je in het echt met mij praat, klap ik dicht.’

Meer straf voor minder

Twee maanden later woont Kim met negen meiden op de afdeling Zahir, overwinnaar in het Arabisch. Een van de behandelgroepen van Fier in Leeuwarden. Zelfverzekerd loopt ze over de gang. Boven de luide muziek uit klinkt het gelach van meiden die in de woonkamer de tafel dekken. Kim leest het briefje voor dat op haar deur hangt: ‘Je bent lief, gek kind. Zullen we van trui ruilen? Loser!’

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst 3

Ze heeft het fijn hier. Ze herkent zich in de verhalen van haar groepsgenoten en samen doen ze wat pubers doen. ‘Op mijn verjaardag heb ik met twee meiden geblowd achter het schuurtje in de tuin. Ze kwamen erachter omdat ik knalrode ogen had. We kregen een officiële waarschuwing en moesten een gesprek hebben met de mentor en de groep. Wow, dacht ik, is dat alles?’

Ze zegt het niet, maar het staat in haar ogen: ze heeft meer straf gehad voor minder.

Dubbel zoveel hulpvragen

Het verhaal van Kim is het topje van de ijsberg volgens Simone Van den Berg van Fier. Vanuit het hele land komen vrouwen en meisjes, jongens in mindere mate, naar het landelijke expertisecentrum in Leeuwarden voor behandelingen en begeleiding na mishandeling, uitbuiting en seksueel- en eergerelateerd geweld. Om jonge slachtoffers te bereiken die veelal buiten beeld bleven, startte Fier in 2009 een chat waar zij anoniem hun verhaal kunnen doen. Inmiddels voeren de chatmedewerkers 20 duizend gesprekken per jaar, met 10 duizend slachtoffers. Nog nooit steeg het aantal unieke bezoekers zo snel als afgelopen jaar. In de eerste lockdown met bijna veertig procent. De hulpvragen over seksuele uitbuiting en kindermishandeling verdubbelden zelfs. 85 procent was jonger dan 25 jaar.

Als het thuis onveilig is 7
Simone van de Berg met onherkenbaar op de voorgrond Kim

Om de drukte aan te kunnen, verruimde Fier de openingstijden van de chat. Door de week is die nu vanaf vier uur ’s middags al bereikbaar, tot de volgende morgen zes uur. Nog steeds is het gemiddeld dertig procent drukker dan voor de pandemie, aldus Janneke Baatje, een van de acht chatmedewerkers. ‘Het steunsysteem waar jongeren in nood op kunnen terugvallen – van de sportclub tot de mentor op school – is weggevallen. En de psycholoog doet aan beeldbellen. Een prima oplossing, maar niet als je wilt vertellen dat je bent verkracht en de dader zit naast je. Dan is de chat de enige hulplijn.’

Ondertussen razen Baatjes vingers over het toetsenbord. Wie niet in multitasken gelooft, moet een nacht naast haar gaan zitten. Gemiddeld voert ze zes tot tien chatgesprekken tegelijk. ‘Wat kan ik vanavond voor je betekenen?’, vraagt ze aan A. Plop, daar is Anoniem1: ‘Ik heb iets naars meegemaakt en ik heb niemand om erover te praten.’ Als K. de chat binnenkomt, verschijnt er in de kantlijn een lijst met opmerkingen van collega’s. ‘Goed dat je terug bent,’ typt Baatje. ‘Ik begrijp dat je pillen spaart.’ Terwijl K. schrijft dat ze aan suïcide denkt sinds ze de psycholoog vertelde dat ze vijf jaar lang werd verkracht, vertelt A. over de toegenomen agressie van haar vriend en Anoniem1 over een gangbang die uit de hand is gelopen.

Als het thuis onveilig is 4
Chatmedewerker Janneke Baatje

Baatje praat met slachtoffers over hoe ze hun ervaring bespreekbaar kunnen maken, ze legt uit dat schuld- en schaamtegevoelens erbij horen en geeft tips om de grip op hun leven terug te krijgen. ‘Als je met geweld te maken hebt gehad, ben je de regie kwijt. Geweld overkómt je.’

Juist ’s nachts zijn de angsten hevig

Een grote groep vertelt via de chat voor het eerst over hun ervaring. Anderen chatten terwijl ze in behandeling zijn bij een andere hulpverlener. ‘Juist ’s nachts zijn de angsten hevig en dan is er geen psycholoog bereikbaar’, aldus Baatje. Sommige chatters hebben genoeg aan een paar gesprekken, anderen chatten voor een langere periode. Als iemand zich in een onveilige situatie bevindt, zoeken de medewerkers samen met het slachtoffer, en eventueel met de politie en Veilig Thuis, naar een uitweg.

Die nacht zijn er geen acute gevallen. Het laatste bericht komt van K: ‘Dank voor je hulp. Ik ga slapen dan kan ik mezelf niets aandoen.’

"Juist ’s nachts zijn de angsten hevig en dan is er geen psycholoog bereikbaar"
Janneke Baatje
Als het thuis onveilig is 6

De volgende morgen om negen uur hebben Van den Berg en haar collega Gerda de Groot de chats van de voorgaande nacht doorgenomen. In het ochtendoverleg bespreken ze de bijzondere gevallen. Bevinden ze zich in een onveilige situatie? Zijn er hulpverleners betrokken? Kunnen ze contact opnemen? Wat adviseren ze de collega’s achter de chat als deze persoon weer komt? Ook Kim kwam ter sprake tijdens zo’n overleg. Van den Berg: ‘Ze chatte onder tientallen nicknames. De chat is anoniem dus we zien absoluut niet van welk ip-adres iemand chat, maar we zien wel als nicknames aan elkaar zijn gelinkt. We zijn er ook alert op, want het is bekend gedrag: het verhaal is te complex om het in een keer te vertellen en de schaamte te groot.’

Van den Berg volgde de chats van Kim. Toen ze een rode draad in het verhaal zag, confronteerde ze haar: ‘Zou je willen vertellen wat het echte verhaal is en wie je bent?’ Van den Berg: ‘We besloten in te grijpen omdat er uit de verhalen bleek dat er sprake was van actueel seksueel geweld. Ze gaf aan dat ze erover had gesproken, maar dat niemand wat deed. Ik merkte dat ze onverschillig werd: het boeide haar niet meer. Maar ze kwam wel op de chat, dat was het haakje. Ze zocht hulp en dat hebben we geboden.’

Prostitutie op de parkeerplaats

Kim deelde haar gegevens en die van haar hulpverleners. In overleg met de gezinsvoogd en Veilig Thuis werd ze uiteindelijk opgenomen bij Fier. Dat gebeurt alleen in noodsituaties legt Van den Berg uit, maar die zijn er in coronatijd meer dan voorheen.

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst 5
Overleg chatmedewerkers

Zo kwamen er opeens chats binnen van diverse jonge meisjes die vertelden dat ze werden geprostitueerd op een parkeerplaats. Toen sekswerkers vanwege de coronamaatregelen hun werk niet meer mochten doen, verplaatste de vraag zich naar de illegale prostitutie – vaak minderjarige meisjes die door familieleden of loverboys worden gedwongen volgens Van den Berg. Zelf had ze de afgelopen maanden veelvuldig contact met Bente van dertien. ‘Ze had al vaker onvrijwillig seks gehad met mannen, maar tijdens corona werd ze steeds vaker opgeroepen. En dat kón ook: de scholen waren dicht dus ze had tijd en niemand zag dat ze eronder leed.’ Het meisje deed voor het eerst anoniem haar verhaal op de chat – net als Kim onder talloze verschillende namen. ‘App me als ze weer komt’, vroeg Van den Berg haar collega’s van de chat. Stap voor stap won ze via het scherm het vertrouwen. Totdat Bente een bekende in vertrouwen durfde te nemen die haar vervolgens in huis nam. ‘Ze wilde niet naar Fier komen en dat hoeft ook niet, zegt Van den Berg. ‘Het gaat erom dat slachtoffers de juiste hulp krijgen, het liefst in hun eigen omgeving.’

Onzichtbaar probleem

Het duurde twee maanden voordat Bente op een veilige plek was. Van den Berg geeft toe dat het lang is, maar het geweld is vaak al veel langer aan de gang. ‘Als ik ingrijp heb ik liever dat het een paar weken langer duurt dan dat ik iemand verlies door te snel te handelen. Andere organisaties handelen vaak sneller, soms tegen de wil van het slachtoffer in. Maar als ik Bente onder druk had gezet om eerder uit de anonimiteit te treden en melding te maken van de situatie, was ik haar kwijtgeraakt. Dan was ze van de radar verdwenen.’

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst 4
Chatmedewerker Janneke Baatje en collega aan het werk in de nacht.

Terwijl bij de chatmedewerkers van Fier de stoom uit de oren komt, neemt het aantal meldingen van huiselijk geweld bij de politie en organisaties als Veilig Thuis nauwelijks toe. Dat is minder controversieel dan het lijkt. Huiselijk geweld en uitbuiting is een onzichtbaar probleem: slachtoffers rapporteren er zelf niet over en doen vaak geen aangifte. Negentig procent van de meldingen van huiselijk geweld bij de politie of Veilig Thuis, komt van een bezorgde buurman, leraar of zorgprofessional. En terwijl de omgeving door de coronamaatregelen op afstand kwam te staan, kwamen of bleven de slachtoffers chatten. Ze hadden er misschien zelfs meer tijd voor en behoefte aan, zegt Johannes Dijkstra, teamleider van de chat. ‘Ze vertellen anoniem en vaak voor het eerst hun verhaal dus ze komen niet voor in de officiële registraties en ze staan niet op het netvlies van andere hulporganisaties. De chat is een voelspriet in de samenleving als het gaat om geweld in afhankelijkheidsrelaties.’

Het liefst 24 uur per dag

Als de chat werkelijk een ‘voorportaal’ is, betekent het dat er veel misgaat achter de voordeur waar we nog geen weet van hebben. Afgelopen januari kwam de Universiteit Leiden met het eerste pijnlijk onderzoek over de schoolsluiting in het voorjaar. Onderzoekers van het Instituut Pedagogische Wetenschappen schatten op basis van signalen achteraf van kinderopvangmedewerkers en leraren, dat bijna 40 duizend kinderen in die periode te maken hebben gehad met geweld thuis, bijna een verdriedubbeling met de jaren ervoor.

Kim werd in de coronaperiode uit huis geplaatst

Ook Van den Berg verwacht dat slachtoffers nog een lange tijd verhalen zullen blijven onthullen die tijdens de pandemie verborgen zijn gebleven. Het liefst wil ze de chat 24 uur per dag openstellen en het team uitbreiden. Een gebrek aan financiering staat de plannen in de weg. ‘Mensen die komen chatten zijn anoniem: ze zijn niet gekoppeld aan een zorgverzekeraar, dus wie betaalt dit? Om financiering te krijgen, moet de hulpvrager uit de anonimiteit treden. En de hulp moet beperkt zijn en ergens toe leiden. Dat gebeurt niet altijd en soms duurt het lang. Maar dat iemand zich gehoord voelt en vertrouwen ervaart, heeft zoveel betekenis voor later.’

Kim volgt ondertussen online de lessen van haar mbo-opleiding. Ze is gedreven. Wil niets missen. Alleen dan kan ze bereiken wat ze het liefste wil: bij de politie. ‘Altijd als er thuis iets was gebeurd, kwam de politie. Ze deden nooit iets, want ze hadden geen bewijs: iedereen hield zijn mond. Ik ga dat anders doen, want door mijn ervaring kijk ik anders.’

Om privacy- en veiligheidsredenen zijn de namen van de slachtoffers in dit artikel gefingeerd.

Dit artikel is op 19 februari 2021 verschenen in dagblad Trouw.

Auteur: Stephanie Bakker
Fotograaf: Inge Hondebrink