longread

Voor Neswa is corona één grote angstaanval

Neswa verloor haar vrijwilligerswerk, haar contacten én zichzelf. In een gesloten kliniek vond ze de structuur terug die haar overeind moet houden tijdens de tweede lockdown. ‘Ik hoop dat het baantje lukt, anders zit ik zo weer in de kliniek.’

Wat er precies is gebeurd tussen het plantsoen en het politiebureau kan Neswa zich niet goed herinneren. Het begon met onenigheid over afstand houden. Een collega van de groenvoorziening hield zich niet aan de regels. Zij deelde de eerste klap uit. ‘Ik dacht nog even: wat doe ik nu weer, maar de stem in mijn hoofd zei niet dat ik moest stoppen.’

De stem zei wel dat ze de agent op het politiebureau niet moest vertrouwen. ‘Hij is de man van Allahoe akbar uit het nieuws,’ schreeuwde ze. Vier vrouwelijke agenten hielden haar vast. Later smeekte ze: ‘Pak m’n huis niet af, jullie mogen mijn huis niet afpakken.’

"Ik dacht nog even: wat doe ik nu weer, maar de stem in mijn hoofd zei niet dat ik moest stoppen"
Neswa
Voor Neswa is corona één grote angstaanval

Neswa vertelt haar verhaal in de gesloten kliniek van Mentrum in Amsterdam. Sinds ze op 25 september psychotisch werd, verblijft ze hier in een kleine kamer aan een lange gang met gesloten deuren. Corona ervaart ze als één grote angstaanval. ‘Als je geen stabiel leven hebt gehad, kan dit nooit goed gaan.’

Coronaburn-out

Neswa, een spraakwaterval van midden veertig, haar krullen strak bijeengebonden in twee knotjes, heeft een lang verleden in de psychiatrie. De pandemie doet haar denken aan de eeuwwisseling toen ze zich ook wankel en angstig voelde. Door een nare ervaring – wat er gebeurde, vertelt ze liever niet – raakte ze haar huis, kind en zichzelf kwijt. Ze hopte van de ene opname naar de andere en woonde acht jaar in een beschermd wonen project. ‘Ik ben net uit de depressie gekomen die je oploopt als je in de maatschappij een misstap maakt en alles kwijtraakt en toen diende zich weer een nieuwe aan.’

Onderuit door corona 5

Voor corona had ze haar leven goed op orde: een eigen woning, werk op de zorgboerderij. Van haar vakantiegeld kocht ze een bankstel en een spiegel voor in de badkamer.

Belangrijker dan het geld was de energie die ze kreeg van het werk. Ze voelde zich nuttig. En het gaf haar rust. ‘Er gaat zoveel door mijn hoofd en ik heb thuis niemand om erover te praten. Er zijn problemen in de bouw, met boeren. Een lerarentekort was er al. In de zomer voelde ik dat het verkeerd ging met corona. Vooral met jongeren. Dat moeten aanzien, was alsof ik werd leeggezogen. Misschien heb ik een corona-burnout.’

Structuur weg

Machteld van Delft, de arts in opleiding die Neswa vanaf haar opname begeleidt, zegt: ‘Door corona kreeg je meer last van hetgeen waar je aan leidt, je ziekte. Maar je ging onderuit omdat je werk stopte en de structuur wegviel. Daardoor lukte het niet meer om medicijnen in te nemen en ben je uiteindelijk hier terecht gekomen.’ Neswa kijkt haar aan: ‘Zou dat de oorzaak zijn van mijn kwaadheid?’

Op de gang klinkt gestommel. Schelden. Steeds luider. Twee mannen, ze gaan elkaar te lijf. ‘Zijn ze echt heel boos?’, vraagt Neswa. ‘Het doet me denken aan wat ik heb meegemaakt.’

Voor Neswa is corona één grote angstaanval 1

Het werk van Neswa stopte, net als nagenoeg alle dagbestedingsactiviteiten en vrijwilligerswerk, de dag na de eerste coronapersconferentie. De eerste periode van de lockdown ervaarde ze als iets positief: mensen deden hun best om afstand te houden, ze voelde solidariteit.

Maar de dagen werden leger en langer. Hulpverleners van de ambulante zorg zag ze via een scherm of vanaf het balkon. De boodschappen bestonden uit vaatdoekjes en wasmiddelen,’ vertelt ze. ‘Ik vond het belangrijk om het huis te desinfecteren, ik liet niemand meer binnen. Net als de ggz, die gingen ook op slot.’

Zelfs in de zomer, toen voor veel mensen het leven weer op gang was gekomen, kon ze geen baantje vinden. Behalve in de groenvoorziening. Het werk paste haar eigenlijk niet. Ze had nooit groene vingers gehad. Maar alles beter dan alleen thuiszitten. Na een halfjaar corona was ze zo ontregeld dat het werk haar meer slecht dan goed deed. De eerst zo vrolijke gezichten in het winkelcentrum vuurden blikken vol agressie op haar af. En in plaats van een gezellig praatje, leverde het contact met collega’s discussie en onbegrip op. De spanningen liepen op. Tot in september de bom barstte.

Prettig in de luwte

Neswa is niet de enige met wie het slechter gaat door de coronacrisis. Uit de peiling van het panel Psychisch Gezien onder mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen blijkt dat veertig procent van de panelleden meer klachten ervoer tijdens de eerste lockdown. Opvallend, zegt Hans Kroon, die de groep voor het Trimbos-instituut volgt. Nooit eerder zag hij zo’n verandering in het welbevinden van leden.

De reacties gingen grofweg twee kanten uit. Een deel vond het luwere bestaan prettig: er waren minder prikkels en verplichtingen, doordat werk en sociale activiteiten stopten. Anderen voelden zich juist geïsoleerd, ze vlogen tegen de muren op door het wegvallen van dagbesteding en sociale contacten. ‘Ze hadden het gevoel door de maatschappij te worden vergeten’, zegt Kroon.

Onderuit door corona 1

Nu de pandemie langer duurt, neemt het negatieve effect op mensen met psychische klachten toe, blijkt uit cijfers van Mind Platform, dat de belangen behartigt van patiënten in de ggz. Net voor de tweede lockdown meldde driekwart van de deelnemers aan de enquête last te hebben van angst, oplopende spanning, stress of eenzaamheid. Het verlies van sociale contacten, dagbesteding, zingeving en structuur speelde een belangrijke rol: een kwart raakte betaalde werk kwijt, twee derde heeft moeten stoppen met vrijwilligerswerk of leverde uren in.

De coronamaatregelen houden te weinig rekening met mensen met psychische problemen volgens Jeannette Pols, antropoloog bij de Universiteit van Amsterdam en lid van de raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Met een groep onderzoekers bestudeerde zij voor het project Coronatijden de effecten van sociale afstand op kwetsbare groepen. Het overheidsbeleid focust zich volgens Pols te eenzijdig op veiligheid in de vorm van het voorkomen van besmettingen en chaos op de IC’s waardoor wordt vergeten wat veiligheid ook betekent: het hebben van een sociaal netwerk, werk, dagbesteding of iets betekenen voor de samenleving. ‘Als je die sociale veiligheid wegneemt, ontstaat er een andere vorm van onveiligheid, bijvoorbeeld huiselijk geweld en psychische problemen omdat mensen de grip op of de zin in het leven verliezen of in isolement raken door de angst voor het virus.’

Tekort aan crisisbedden

Dagbesteding wordt niet als urgente zorg gezien. Maar dat is het wel volgens Van Delft, want als mensen het niet hebben, raken ze uit balans. ‘Als ik dagenlang thuis ben zonder dagprogramma of een doel, word ik ook doodongelukkig en raak ik verstrikt in mijn gedachte. Patiënten waar we in de ggz mee te maken hebben, zijn daar extra gevoelig voor. En als ze alleen zijn, worden hun wanen of achterdocht ook niet meer opgemerkt of genormaliseerd door andere mensen. Dat zag ik ook bij Neswa. Alsof het een uitspatting was na een hele tijd alleen zijn.’

Voor Neswa is corona één grote angstaanval 2
Machteld van Delft en anoniem op de voorgrond, Neswa

Vooral nu corona voortduurt, maakt ze zich zorgen. Is dit het topje van de ijsberg? Gaan ze al die mensen die nu geïsoleerd thuiszitten nog zien in de ggz? Deze angst leeft onder veel hulpverleners in de psychiatrie volgens een woordvoerder bij de Nederlandse ggz, maar uit een rondvraag van de werkgeversvereniging blijkt dat de crisisdiensten het niet drukker hebben dan voorheen. Er was altijd al een tekort aan crisisbedden, en dat is nog altijd zo.

"Als ik lang thuis ben zonder doel, word ik ook doodongelukkig. Ggz-patiënten zijn daar extra gevoelig voor"
Machteld van Delft

Bij de crisisdienst in Amsterdam, waar Neswa terecht kwam voordat ze in de kliniek werd opgenomen, was het aanvankelijk zelfs rustiger. Vooral omdat tien tot twintig procent van de opnames toeristen betreft die in crisis raken door drank- of drugsgebruik en slaapgebrek. Hoewel er nog steeds nauwelijks toeristen zijn, is het aantal crisisopnames terug op het niveau van voor de pandemie.

Je kunt dus zeggen dat we het drukker hebben dan voorheen, aldus Jeroen Zoeteman, psychiater bij de Spoedeisende Psychiatrie. Dit komt omdat de crisisdienst taken heeft overgenomen van de spoedeisende hulp van het ziekenhuis, maar ook omdat er meer mensen worden opgenomen bij wie de psychische klachten tijdens de pandemie zijn toegenomen.

Een golf van problemen

Hoewel psychiaters als Damiaan Denys waarschuwen dat de pandemie kan leiden tot een golf aan psychische problemen, verwacht Pols niet dat het zo’n vaart zal lopen en de crisisdiensten overspoeld zullen worden met nieuwe patiënten. ‘Corona zet iedereen stil. We wachten tot het ophoudt en ondertussen doen we niet waar we gelukkig van worden. Het is life on hold. Dat zorgt bij de meeste mensen voor gevoelens van verveling en somberheid, maar worden we daar meteen ggz-patiënt van? Ik denk het niet.’

Wel spoort ze aan om oog te hebben voor de gevolgen die de pandemie heeft voor de sociale cohesie. Om te begrijpen waar ze het over heeft, hoef je alleen maar over straat te lopen. De openbare ruimte voelt al onvrij en onveilig vanwege alle regels en controles en dat gevoel wordt versterkt door de manier waarop we ons als burgers gedragen. Mensen die elkaar niet kennen, nemen elkaar de maat – je houdt niet voldoende afstand! – of mensen kijken van je weg als een manier om de ander niet te zien en zo afstand te creëren. Pols: ‘We gaan veel te achteloos om met het sociale leven. Zonder discussie schuiven we het belang van zingeving, contacten en een leefbare openbare ruimte aan de kant voor het risico op besmetting.’

Onderuit door corona 3
Machteld van Delft

In plaats van elkaar voortdurend als potentiële besmettingshaard te zien, raadt ze aan na te denken over hoe we vorm kunnen geven aan een goed leven; met virussen én met elkaar. ‘Sociale contacten, ook de praatjes bij de bakker of de bushalte, lijken op de franje van het leven die we wel kunnen missen, maar dat is nou juist wat ons leven tot een goed leven maakt. Dat geldt voor iedereen, maar nog meer voor mensen met psychiatrische klachten. Zij hebben zorg nodig die niet primair gericht is op genezen en handhaven van het leven op zichzelf, maar op een leven dat zo goed mogelijk is. Ook als er een pandemie is.’

Alles onder druk

Ook Van Delft vindt dat wordt vergeten hoe belangrijk het is om contact te maken. Terwijl ze juist nu ziet hoe belangrijk het is voor haar patiënten, en eigenlijk voor iedereen. ‘Alles wat mensen stabiel en in balans houdt, staat onder druk: werk, sociale contacten en het zorg- en steunsysteem. Daarom is het van belang om vinger aan de pols te houden: bij vrienden en familie, maar ook bij die eigenaardige buurman.’

Van Delft vindt het fijn om te zien dat er begrip is voor de zorg. Er werd zelfs geapplaudisseerd. Maar de zorg kan het niet alleen, waarschuwt ze. Ook de geestelijke gezondheidszorg niet. ‘Wij kunnen een patiënt stabiliseren in de kliniek, maar als thuis de structuur, daginvulling en het contact met anderen wegvalt, dan redt iemand het niet met medicatie en een paar uur ambulante hulp.’

Om te voorkomen dat mensen met psychische klachten onderuit gaan, moeten dagbestedingsactiviteiten zo veel mogelijk doorgaan vinden Pols en Van Delft. Op afstand, in kleine groepen, met beschermende middelen, buiten en met de nodige creativiteit. Pols constateerde in haar onderzoek dat er sprake is van een minimale hoeveelheid sociaal contact, die per persoon verschilt, maar die nodig is voor een minimale kwaliteit van leven. ‘Zeker als de situatie van thuisblijven langer duurt, is het handhaven van essentieel sociaal contact noodzakelijk om ernstige gezondheidsschade te voorkomen’, aldus Pols.

Onderuit door corona 6
Machteld van Delft en Neswa op de markt

Na een opname van twee maanden is Neswa in die spannende volgende fase belandt. Door een strikt regime van op tijd eten, slapen, medicatie en therapie, heeft ze zichzelf in de kliniek hervonden. ‘Kijk, daar loopt een stralende vrouw, geen patiënte meer’, zegt Van Delft als Neswa komt aanlopen op de markt in de buurt van haar huis.

Opgetogen vertelt Neswa dat ze een uitnodiging heeft ontvangen om te solliciteren voor een buddyproject, waarvoor Van Delft haar aanmeldde. Ze kijkt ernaar uit om als buddy anderen met psychische klachten te gaan helpen, zegt ze op een toon die veel rustiger is dan bij het gesprek in de kliniek. ‘Mijn huis is fijn, maar zonder werk houd ik het er niet uit. Zonder structuur en mensen om me heen, ben ik zo weer terug in de kliniek.’

Dit verhaal verscheen op 12 januari 2021 in dagblad Trouw

Auteur: Stephanie Bakker
Fotograaf: Inge Hondebrink

Verbeelding van de Geest

Verbeelding van de Geest is een participatieproject met de hoofdpersonen uit de verhalen van de online tentoonstelling ‘Over het hoofd gezien’. Samen met professionele fotografen uit het netwerk van Museum van de Geest gaan de hoofdpersonen fotograferen. Het is een verdiepende laag binnen de tentoonstelling waarmee we onderzoek doen naar de impact van corona in de GGZ.

De eerste fotoserie is gemaakt door Neswa in samenwerking met fotograaf Inge Hondebrink. De serie heeft als thema ‘Rust’. “Het maken van deze fotoserie gaf mij (letterlijk) rust en een dagbesteding. Die combinatie werkt soms beter dan medicijnen”, aldus Neswa in reactie op het initiatief.